Stoicyzm - filozofia stoicka lekarstwem dla mężczyzny? Epiktet i Marek Aureliusz definicją męskości?

Stoicyzm - posąg stoika

Co to jest stoicyzm? Definicja

Stoicyzm to starożytny nurt filozoficzny, który w ostatnich czasach na nowo zyskuje na popularności. Zawdzięcza to swojemu ponadczasowemu przekazowi.

Filozofia stoików odpowiada przede wszystkim na pytania o dobre życie. Według niej kluczem do szczęścia jest wewnętrzna dyscyplina, która pozwala na odpędzenie złych myśli i utrzymanie wewnętrznego spokoju poprzez życie w zgodzie z naturą. Stoicy wypracowali cały system filozoficzny stanowiący uzasadnienie dla tej intuicji etycznej.

Mieli swoją fizykę; według stoików świat składa się z jednolitej materii, którą przenika pneuma, tchnienie które napędza ruch.

Ruch materii nie jest przypadkowy. Kieruje nim Logos - metafizyczne, rozumne prawo natury, dzięki któremu jest zachowana harmonia świata. Badaniem zasad Logosu zajmuje się stoicka logika, która zapewnia formalne narzędzia do analizy filozoficznej. Razem fizyka i logika stanowią metafizyczne założenia stoicyzmu i służą jako fundament dla etyki, której esencję można sprowadzić do zalecenia: "w życiu zawsze należy kierować się rozumem".

Co ciekawe, stoicy proponowali żeby pojąć rozum przez skojarzenie z żywiołem ognia, więc daleko im było od zimnego racjonalizmu.

Filozofia stoicka jest z zasady racjonalistyczna. O współczesnym rozumieniu racjonalizmu więcej przeczytacie tutaj: Kahneman, czyli jak lepiej myśleć?

 

Stoicka etyka

Potoczne rozumienie stoicyzmu często przedstawia go jako filozofię polegającą na tłamszeniu emocji i całkowitym wycofaniu się ze świata do twierdzy swojego umysłu. Nie jest to prawda.

Etyczne poglądy stoików były dość subtelne i z całą pewnością nie zakazywały ludziom się smucić i odczuwać innych emocji. Składają się z dwóch części: kontroli emocji i etyki obywatelskiej. Według stoików kluczem do dobrego życia jest zrozumienie swojego miejsca w świecie. Należy zaakceptować, że zależne od naszej woli są jedynie nasze decyzje, a cała reszta świata pozostaje poza naszą kontrolą. Dzięki takiemu podejściu do życia uzyskuje się charakterystyczny stoicki spokój ducha. Nie mam wpływu nie tylko zewnętrzne wydarzenia, ale też na nasze afekty, czyli często nieracjonalne emocje.

Zdaniem stoików mędrzec, czyli człowiek który w doskonałym stopniu opanował stoickie ćwiczenia duchowe, jest w stanie zupełnie nie brać pod uwagę tych zewnętrznych afektów i kierować się w życiu wyłącznie rozumem. Ten stan stoicy nazywali apateją, czyli brakiem wzburzeń (od tego słowa pochodzi polski termin "apatia", który oznacza coś innego). Stoicy uważali, że dzięki temu można żyć w zgodzie z cnotą

Więcej na temat pojęcia "cnoty" dowiecie się z artykułu: Czym są cnoty?

Jest to stary termin filozoficzny rozwijany wcześniej przez Sokratesa, Platona i Arystotelesa. W przeciwieństwie jednak to tych filozofów, stoicy uznawali cnoty za najwyższe dobro. Były cztery cnoty stoickie: mądrość, umiarkowanie, odwaga i sprawiedliwość.

Mądrość polega na umiejętności odróżnienia rzeczy pod kontrolą człowieka od rzeczy poza kontrolą. Jest przejawem racjonalizmu, stanowi świadectwo, że w ludziach jest cząstka uniwersalnego Logosu. Umiar stoicki odnosi się do ważnego rozróżnienia. Stoicy przeciwstawiali rzeczy obojętne rzeczom pożądanym. Do rzeczy obojętnych należały bogactwo, sława, władza i inne ludzkie pokusy. Nie są one z zasady złe, ale odciągają człowieka od ważniejszych spraw, dlatego wymagają wstrzemięźliwości. Odwaga (albo męstwo) jest cnotą, której istnienie jest dowodem, że stoicy nie byli bierni. Wzywali do aktywności w świecie, do której podjęcia była potrzebna właśnie odwaga. Aktywność ta powinna być za to oparta na ostatniej cnocie - sprawiedliwości. Człowiek cnotliwy powinien bowiem dążyć do dobra nie tylko dla siebie, ale także dla innych. 

Jak praktykować stoicyzm? Filozofia stoicyzmu jest oparta na przekonaniu o racjonalności świata. Z niego wypływa postawa stoicka polegająca na umiejętności przyjmowania wszystkich wydarzeń ze spokojem i podejmowania właściwych, cnotliwych decyzji. Stoik powinien umieć odróżnić na które rzeczy ma wpływ i nie przejmować się zbytecznie tymi, które pozostają poza jego kontrolą. Musi też być mądry i odważny. Ważne jest dla niego poczucie sprawiedliwości i charakteryzuje się wstrzemięźliwością. 

Etyka stoicka jest zaliczana do etyk cnót. Istnieje wiele zróżnicowanych katalogów cnót, o jednym z nich możecie przeczytać tutaj: Cnoty rycerskie i etos rycerski – czy wciąż są aktualne? 

 

Zenon z Kition, czyli pierwszy stoik

Historia filozofii stoickiej może posłużyć za wytłumaczenie jej sukcesu. Pierwszym stoikiem był Zenon z Kition, imigrant z Cypru, który działał w Atenach w okolicy 300 r. p.n.e. Nazwa "stoicyzm" pochodzi od greckiego słowa Stoa Poikile, czyli "Portyk Malowany". Była to jedna z bram Aten, pod której zadaszeniem spotykali się stoicy.

Zenon założył szkołę filozoficzną na kształt Akademii Platona i Liceum Arystotelesa. Ostateczną formę uzyskała dzięki wpływowi Chryzypa, drugiego założyciela stoicyzmu. W IV wieku p.n.e. czasy były niezwykle niespokojne. Chwilę wcześniej upadło imperium Aleksandra Wielkiego. Świat śródziemnomorski miał nieodwracalnie się zmienić przechodząc z epoki antycznej do hellenistycznej. Ateńska elita intelektualna próbowała znaleźć odpowiedź na pytanie: jakie wartości mogą nas uchronić w tych trudnych czasach? Stoicyzm zapoczątkowany w Starożytnej Grecji przez Zenona był jedną z takich propozycji; miał wypełniać pustkę pozostawioną przez upadające dawne religie.

Inną był epikureizm biorący swą nazwę od Epikura. Funkcjonowali też wtedy cynicy, sceptycy, platoniści i perypatetycy. Razem te szkoły oferowały szeroki wachlarz filozofii atrakcyjnych dla wielu ludzi. 

 

Marek Aureliusz, Seneka i Epiktet, czyli stoicyzm rzymski

Rozwój stoicyzmu nie zatrzymał się w Starożytnej Grecji. Najważniejsi filozofowie rzymscy byli stoikami i twórczo kontynuowali myśl Zenona. Greccy filozofowie byli zwykle profesjonalnymi myślicielami skupionymi wokół szkół w Atenach. W Rzymie zaś filozofia weszła pod strzechy; każdy szanujący się obywatel należał do jednej ze szkół filozoficznych. Najbardziej wpływową filozofią był w Rzymie stoicyzm. Okazało się bowiem, że doskonale uzupełnia się z tradycyjnymi obywatelskimi cnotami głoszonymi przez Cycerona takimi jak męstwo, szacunek i lojalność. To po tym połączeniu powstał stoicyzm w formie znanej szerszej publice.

Co ciekawe, grecki model uprawiania filozofii zakładał, że powinna być ona najważniejszym zadaniem człowieka. Rzymianie uważali inaczej; według nich filozofia miała służyć pomocą w nawigowaniu w codziennych obowiązkach. Z tego powodu większość filozofów greckich była arystokratami, którzy mogli sobie pozwolić na całkowite oddanie studiom. Przedstawiciele stoicyzmu okresu rzymskiego byli zaś reprezentantami różnych sfer społecznych. Marek Aureliusz, najbardziej znany stoik kojarzony jako niewzruszony filozof, był cesarzem Rzymu.

Stoicyzm pomagał mu w radzeniu sobie ze stresami bycia najpotężniejszym człowiekiem na świecie. Seneka należał do rzymskiej arystokracji. Służył przez moment jako doradca cesarza Nerona, więc musiał ze spokojem nawigować w labiryncie cesarskiego dworu. Zupełnie inaczej wyglądało to u Epikteta z Hierapolis. Był on wyzwoleńcem, a ze stoicyzmem zapoznał się jeszcze w niewoli. Dlatego jego filozofia skupia się na wolności od zewnętrznych okoliczności.

 

Wpływ stoicyzmu na chrześcijaństwo

Stoicyzm był bardzo wpływową szkołą w Cesarstwie Rzymskim. W późniejszym etapie rozwoju doszło jednak do zlania się z innymi, konkurencyjnymi szkołami filozoficznymi, zwłaszcza platonizmem. Powstał w ten sposób neoplatonizm, ostatni wielki nurt w starożytnej filozofii zapoczątkowany przez Plotyna. To ona była dominującym nurtem w czasie powstawania chrześcijaństwa. Dialog chrześcijaństwa z filozofią grecką widać np. w Prologu do Ewangelii wg. Św. Jana zaczynającej się od słów "Na początku było Słowo". Greckim terminem odpowiadającym polskiemu "słowu" jest Logos, ten sam co u stoików. Członkowie szkoły stoickiej i neoplatońskiej byli zobowiązani do przestrzegania pewnego reżimu zasad i obowiązków. Musieli między innymi praktykować pewnego rodzaju ćwiczenia duchowe. Zostały one później zaadaptowane przez wczesnochrześcijańskich mnichów. Greckim terminem na "ćwiczenie" jest askesis, czyli nasza "asceza".

Więcej o niej przeczytacie tutaj: Co to jest asceza czyli - wyrzekanie się przyjemności a rozwój osobisty

W polemikę ze stoicyzmem wchodzili też Ojcowie Kościoła. Uważali go za błędną doktrynę, bo był materialistyczny i nie przewidywał istnienia osobowego Boga. Mimo to w filozofii chrześcijańskiej istnieją liczne wątki o wyraźnie stoickim zabarwieniu. Widać je przede wszystkim u Boecjusza, "ostatniego Rzymianina". Inni myśliciele wczesnochrześcijańscy zwalczali stoików. Robił to między innymi Św. Augustyn z Hippony, o którym więcej możecie przeczytać tutaj: Pedagog autorytetem? Jak być dobrym pedagogiem? – wokół rozważań Aureliusza Augustyna z Hippony

Filozofia stoicka - stoicyzm współczesny filozofią dla mężczyzn?

Starożytne filozofie często są przestarzałe. Stanowi to problem, bo czasem warto zachować najcenniejsze myśli dawnych mędrców. Na szczęście istnieje coś takiego jak stoicyzm współczesny. Jest to nowoczesna reinterpretacja doktryny stoickiej pozbawiona całej antycznej metafizyki i staroświeckiej logiki, której celem było przystosowanie stoicyzmu do nowoczesnej myśli. Pozostaje w ten sposób wyłącznie etyka, która i tak była najatrakcyjniejszą częścią tej szkoły. Można więc być stoikiem także i dziś. Uważam zresztą, że jest to bardzo dobra filozofia dla mężczyzny. Mężczyzna powinien umieć utrzymać swoje nerwy na wodzy i opanować emocje w trudnych sytuacjach. Stoicyzm zapewnia narzędzia przydatne do osiągnięcia tego celu. 

O innych cechach prawdziwego mężczyzny dowiecie się więcej tutaj: Co znaczy dzisiaj być prawdziwym mężczyzną?

Istotną częścią etyki stoickiej jest cnota sprawiedliwości. Stoicy wierzyli, że wszyscy ludzie mają wspólny udział w uniwersalnym Logosie, dlatego każdy człowiek jest w jakiś sposób odpowiedzialny za inne istoty ludzkie. Ta idea bardzo się podobała Rzymianom, którzy kładli duży nacisk na obowiązki obywatela oparte na odpowiedzialności za wspólną Republikę. To dlatego Marek Aureliusz pozostał cesarzem. Z jego zapisków da się wyczytać, że nie podobała mu się ta rola. Mimo to nie abdykował, bo zakazywało mu tego jego poczucie obowiązku za Rzym. 

O tym dlaczego poczucie obowiązku jest kluczowe w dzisiejszym świecie więcej dowiecie się tutaj: Co zrobić, by było lepiej? Jak naprawić świat?

 

Wojciech Zięba


Bibliografia

Tatarkiewicz, W., & Krajewski, J. (1958). Historia filozofii. Państwowe wydawnictwo naukowe.

Baltzly D., Stoicism, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy [online], CSLI, Stanford University, 10 kwietnia 2018, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-08-07] (ang.).

Pigliucci M., Stoicism, Internet Encyclopedia of Philosophy, ISSN 2161-0002 [dostęp 2018-06-27] (ang.).

Stoicism (ang.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-12].

encyklopedia pwn


RnA_2023_baner_do_materialow_art_tiktoki_etc.jpg

HTML Button Generator