Kahneman, czyli jak lepiej myśleć?

Kahneman, czyli jak lepiej myśleć?

Trzeźwe myślenie i przemyślane działanie - czym jest racjonalizacja?

Czy myślisz racjonalnie? Większość ludzi oburzyłaby się na takie pytanie. Mógłbyś pomyśleć: oczywiście, że jestem racjonalny! Przecież zawsze zastanawiam się przed podjęciem decyzji i starannie rozważam argumenty za i przeciw. To inni ludzie dają się ponieść emocjom i dlatego się ze mną nie zgadzają.
 
Czy jednak takie oburzenie jest słuszne? Pomyśl o swoim przeciętnym dniu. Czy, kiedy wstajesz rano z łóżka, zastanawiasz się, co w ogóle musisz zrobić? Czy rozważasz kolejność, w jakiej ubierzesz się, zjesz śniadanie i umyjesz zęby? Podejrzewam, że nie! Raczej wykonujesz wszystkie te czynności automatycznie, nie zwracając na nie uwagi. Podobnie robią wszyscy ludzie. Jest to zupełnie normalne, że dużą część naszej codziennej rutyny automatyzujemy. Ręczna kontrola nad każdą pojedynczą czynnością byłaby niezwykle męcząca.
 
Okazuje się jednak, że nasza skłonność do ułatwiania sobie życia jest tak duża, że czasem unikamy zaangażowania się w podejmowanie dużo ważniejszych decyzji, niż wybór śniadania. Wtedy trudno utrzymać twierdzenie o naszej racjonalności.
 
Okazuje się jednak, że nasza skłonność do ułatwiania sobie życia jest tak duża, że czasem unikamy zaangażowania się w podejmowanie dużo ważniejszych decyzji, niż wybór śniadania. Wtedy trudno utrzymać twierdzenie o naszej racjonalności.
 
Doskonale prezentują to badania z psychologii konsumenckiej nad pozycjonowaniem. W jednym z nich uczestnicy mieli za zadanie wybrać proszek do prania z półki, na której znajdowały się proszki różnych marek, które były funkcjonalnie identyczne. Okazało się, że badani podejmowali decyzje bardzo szybko i najczęściej wybierali produkty umieszczone po prawej stronie wystawy. Po fakcie jednak podawali liczne racjonalne powody swojego wyboru! Mówili o niesamowitych właściwościach proszku, których nie posiadały inne dostępne produkty. Właściwości te były kompletnie zmyślone. Takie uzasadnianie własnych działań nazywa się racjonalizacją.
 

Systemy myślenia - Czy racjonalność w ogóle istnieje?

Wobec takich wyników badań może się wydawać, że racjonalność jest fikcją, bo tak naprawdę wszystkie nasze decyzje podejmujemy nieświadomie, a później je racjonalizujemy. Nie powinniśmy być jednak pochopni w naszych sądach. Nie jest przecież tak, że nie potrafilibyśmy wybrać dobrego proszku do prania. Jest to dość łatwe zadanie, ale wymaga odrobiny wysiłku – zatrzymania się i pomyślenia. Co więcej, gdyby taka wizja naszego umysłu była prawidłowa, bardzo trudno byłoby wytłumaczyć istnienie takich zjawisk jak metoda naukowa czy matematyka. Są to złożone aktywności, które wymagają dokładnego i ostrożnego myślenia. Wygląda więc na to, że możemy wskazać dwa osobne systemy myślenia: automatyczne i racjonalne.
 
Była to obserwacja, poczyniona przez Daniela Kahnemana, izraelsko-amerykańskiego psychologa, który swoje badania opisał w książce „Pułapki myślenia. O myśleniu szybkim i wolnym”. W 2002 r. otrzymał za nią Nagrodę Nobla w dziedzinie ekonomii. Zauważył on, że w codziennym życiu ludzie nie przykładają się do myślenia. Posługują się intuicjami, przesądami i heurystykami (czyli pewnymi powtarzalnymi uproszczeniami). Ten typ myślenia nazwał „szybkim”. Jest ono nieświadome i automatyczne. Nie wymaga dużego wysiłku, dlatego jest preferowanym sposobem rozumowania. Doskonale się sprawdza podczas podejmowania prostych, codziennych decyzji, takich jak wybór płatków na śniadanie. Drugim rodzajem myślenia jest zdaniem Kahnemana myślenie „wolne”. Charakteryzuje się dokładnością, celowością i świadomością. Z tego powodu wymaga większego wysiłku, więc nie jest domyślnym sposobem podejmowania decyzji. Wykorzystujemy je do rozwiązywania trudniejszych zadań, czyli np. do matematyki.
 
Spróbujmy przyjrzeć się działaniu tych dwóch systemów. Rozwiąż następujące zadanie: 3 elfy potrzebują 3 minut do zapakowania 3 zabawek. W ile minut 6 elfów zapakuje 6 zabawek? Prawdopodobnie na początku pomyślałeś, że to zadanie jest trywialne. Po jednej stronie mamy trzy trójki, więc po drugiej będą trzy szóstki: 6 elfów będzie potrzebować 6 minut. Ale to przecież zbyt oczywiste rozwiązanie; tak proste zadanie nie znalazłoby się w takim miejscu. Dlatego skupiłeś się bardziej i odkryłeś, że trzeba tu użyć proporcji, a prawidłowym rozwiązaniem jest 3. Pierwsza intuicja wywodzi się z myślenia szybkiego. Opiera się na heurystyce. Natomiast pomysł z zastosowaniem proporcji nie jest tak oczywisty. Pojawił się dopiero po zauważeniu, że coś nie gra. To typowe dla myślenia wolnego.
 

Podsumowanie

Zarysowałem wstępnie ideę myślenia szybkiego i wolnego autorstwa Daniela Kahnemana. Jest ona znacznie bogatsza, niżby wskazywał ten pobieżny opis. Opowiem o tej teorii więcej w kolejnych tekstach. Chciałbym zostawić Cię, czytelniku, z jedną myślą: w codziennym życiu posługujemy się myśleniem szybkim, które jest automatyczne i nieświadome, a w działaniu wykorzystuje liczne skróty myślowe i uproszczenia. Do bardziej wymagających zadań potrzebujemy za to myślenia wolnego, z pomocą którego potrafimy sobie poradzić ze skomplikowanymi problemami, ale które wymaga włożenia wysiłku, więc niechętnie z niego korzystamy.
 
Wojciech Zięba
HTML Button Generator