Co to jest cnota? - czyli jak zacząć lepiej żyć

mężczyzna cnotliwy siedzący nad książką i walczący z przeciwnościami

Co to jest cnota? - czyli jak zacząć lepiej żyć

Słowo cnota jest dzisiaj powszechnie nierozumiane, a często nawet wyśmiewane. Kojarzy się archaicznie albo wyłącznie w kontekście czystości seksualnej. Była to jednak podstawa greckiej i chrześcijańskiej filozofii, a co za tym idzie - naszej cywilizacji i kultury. Warto więc przyjrzeć się bliżej, czym jest to, co ma prowadzić do doskonałości.

Definicja cnoty

Cnota to pojęcie znane od starożytności. Platon definiował je jako dzielność i szlachetność duszy[1]. Jego uczeń Arystoteles pisał, że jest to „trwała dyspozycja, dzięki której człowiek staje się dobry i dzięki której spełniać będzie należycie właściwe sobie funkcje”[2]. Na tych dwóch definicjach bazowało chrześcijaństwo. Do dziś w Katechizmie Kościoła Katolickiego możemy przeczytać, że "cnota jest habitualną i trwałą dyspozycją do czynienia dobra"[3]. Z kolei encyklopedia PWN przedstawia nam cnotę jako: "zbiór zalet charakteru, postawa lub siła moralna wyrażająca się w dążeniu do doskonałości i w przestrzeganiu zasad budzących szacunek"[4].

Podział cnót

Wielu filozofów, moralistów i teologów starało się cnoty sklasyfikować, nazwać i podzielić. Platon w swojej Uczcie przedstawił katalog czterech cnót naczelnych (zwanych później kardynalnymi), od których miałyby pochodzić cnoty pomniejsze. Podział ten zyskał powszechne uznanie i został przejęty najpierw przez system filozofii stoickiej a następnie przez chrześcijaństwo. Myśliciele chrześcijańscy obok cnót kardynalnych, postawili trzy cnoty teologalne. Razem cnoty kardynalne i teologalne tworzą siedem cnót głównych.

Cnoty kardynalne

Święty Tomasz z Akwinu nazywał je w sumie teologicznej "ludzkimi", ponieważ może je osiągnąć każdy człowiek uczciwy, kierujący się rozumem[5]. Nazywane są też cnotami obyczajowymi[6]. Zaliczamy do nich:

Z klasycznego systemu cnót czerpał również średniowieczny etos rycerski, który na ich podstawie oparł idea cnót rycerskich.

Cnoty teologalne - Cnoty boskie

W opozycji do cnót ludzkich, święty Tomasz nazywał cnoty teologalne "boskimi". Uważał, że mają charakter nadprzyrodzony, a ich bezpośrednim przedmiotem jest nasz cel ostateczny czyli Bóg. Człowiek nie rozpoznaje ich rozumem, ale są mu objawione. Nie dochodzi się do nich samodzielnie, ale są przekazane z góry. Są to:

  • wiara,
  • nadzieja,
  • miłość.

Po raz pierwszy wymienia je święty Paweł w swoich listach. Raz na końcu przesławnego "Hymnu o miłości", gdzie na końcu pisze: "Tak więc trwają wiara, nadzieja, miłość - te trzy: z nich zaś największa jest miłość."[7] Drugi raz w liście do Tesaloniczan: "Zawsze dziękujemy Bogu za was wszystkich, wspominając o was nieustannie w naszych modlitwach, pomni przed Bogiem i Ojcem naszym na wasze dzieło wiary, na trud miłości i na wytrwałą nadzieję w Panu naszym Jezusie Chrystusie."[7] 

Zachęta

W starożytności i przez całe średniowiecze człowiekiem szczęśliwym był ten, który starał się zdobywać, zachowywać oraz pielęgnować w sobie cnoty. Współczesny Europejczyk może mieć wszystko, czego zapragnie. Chcemy coś zjeść - jemy. Chcemy się czegoś dowiedzieć - chodzimy do szkół, korzystamy z Internetu. Pragniemy rozrywki - możemy sobie wybrać kina, kluby, czy jakiekolwiek inne atrakcje. Mimo to doszliśmy do momentu, w którym codziennością jest narkomania, depresje, choroby psychiczne i samobójstwa. Gdzie więc leży problem? Może źle definiujemy szczęście? A może warto wrócić do podstaw i patrzeć na życie przez cnoty i wady? Czy nie byłoby pięknie żyć rozumnie i szczęśliwie? Warto o tym pomyśleć.

[1] Platon, Uczta, [w:] tegoż, Dialogi, tłum. W. Witwicki, Kęty 1999.

[2] Arystoteles, Etyka nikomachejska, tłum D. Gromska, 1106 a 22–24, w: tenże, Dzieła wszystkie, t. 5, Warszawa 1996.

[3] Słownik zagadnień omawianych w "Katechizmie Kościoła Katolickiego". Online. Ks. Kaszowski: Nauka Kościoła katolickiego w pytaniach, odpowiedziach i obrazkach. [b. d.]. Dostępny w: https://www.teologia.pl/m_k/kkk1c04.htm. [przeglądany 2023-12-04].

[4] cnota, Encyklopedia PWN: źródło wiarygodnej i rzetelnej wiedzy. Online. Encyklopedia PWN: źródło wiarygodnej i rzetelnej wiedzy. [b. d.]. Dostępny w: https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/cnota;3887136.html.

[5] św. Tomasz z Akwinu o cnocie umiarkowania, czystoœci i powœściągliwośœci. Online. Krzysztof Broszkowski – osobista strona internetowa. [b. d.]. Dostępny w: https://tau.broszkowscy.com/tom_temperantia1.html.

[6] Nazywa je tak między innymi Katechizm kardynała Gasparriego

[7] Biblia Tysiąclecia - Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu - 1Kor, 3 (b. d.). Biblia Tysiąclecia - Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu https://biblia.deon.pl/rozdzial.php?id=298

[8] Biblia Tysiąclecia - Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu - 1Tes, 1 (b. d.). Biblia Tysiąclecia - Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu https://biblia.deon.pl/rozdzial.php?id=408

 

Sfinansowano ze środków Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego Rządowego Programu Rozwoju Organizacji Obywatelskich na lata 2018-2030 PROO.

Wybrane dla Ciebie

HTML Button Generator